Az Ószövetségi történelem tanításai mai nemzedékünknek

00:00 LAMU, Letnia Akademia Młodych Umysłów, Radia Naukowego. 00:05 Witajcie, witajcie młode umysły. Lato trwa, LAMU trwa. W tym odcinku o psach, kotach, nietoperzach, delfinach, a nawet smokach występują. 00:13 A ja mam na imię Karolina. 00:24 Letnia Akademia Młodych Umysłów to projekt Radia Naukowego. Tworzymy go bez reklam i sponsorów. Jeśli LAMU jest dla Was ważne, pomóżcie nam je tworzyć. Zajrzyjcie proszę na patronite.pl ukośnik z ukośnik LAMU. Tam jest zrzutka na tegoroczną edycję. Z góry wielkie dzięki. A tymczasem zaczynamy odcinek trzeci, sezon szósty. 00:42 Letnia Akademia Młodych Umysłów, to my tu zadajemy pytania. Mam na imię Iris i mam 11 lat. 00:49 Chciałabym się zapytać, dlaczego psy wyją, kiedy gracie na flecie? 00:52 Ciekawa obserwacja, Iris. Muszę powiedzieć, że zauważyliśmy podobny efekt u Jackiego, pieska mojego taty. To, co słyszycie, to są dźwięki z naszego domowego archiwum. 01:08 Jackie odpowiada tak, no może nie na granie na flecie, ale na podobnie intensywne dźwięki. 01:18 Bardzo ciekawe, prawda? No dobrze, ale jak to jest z tym fletem i wyciem piesków? Odpowiada Zuzanna Ogrodowczyk, biolożka, zoopsycholożka, behawiorystka psów i kotów. 01:28 Cześć Iris. To jest bardzo ciekawe pytanie, dlatego że wycie to jest naturalna forma komunikacji u psowatych i często takie czyste, wysokie tony fletu przypominają psom właśnie inne psowate. Psy albo wilki i dlatego, kiedy grasz na flecie, pies myśli sobie hmmm. A co, jeżeli tam gdzieś w tle jest drugi pies? A może wilk? Może powinienem się z nim teraz komunikować? Może powinienem mu odpowiedzieć? No i to ciekawe, bo wycie raczej jest informacją, hej, jestem tutaj, albo na przykład potrzebuję pomocy, potrzebuję ciebie, potrzebuję wsparcia. 02:04 Więc on w ten sposób też komunikuje, jestem z tobą, wszystko jest w porządku, Iris. Jeżeli to ty oczywiście grasz na flecie. 02:11 Taka reakcja może być związana z emocjami nie tylko psimi, ale i naszymi. 02:16 Emocja to jest coś, co pojawia się przy muzyce. Ty na pewno podchodzisz do tego emocjonalnie, szczególnie jeżeli dobrze już grasz na flecie. Twój pies widząc to pobudza cię, wchodzi naprawdę na wysokie C i wtedy powoduje to u niego właśnie wysokie wycie. Psy mają bardzo wrażliwy słuch. I często takie właśnie wyższe tony też będą powodowały gdzieś jakieś problemy słuchowe, będą powodowały jakieś zgrzyty, co może wywoływać właśnie też wysokie emocje, co znowu będzie powodowało to, że nasz pies będzie wył. 02:52 Natomiast pamiętaj też, Iris, że twój pies bardzo szybko się uczy. Zresztą wszystkie psy bardzo szybko się uczą. I jeżeli on zobaczy... gra na flecie, ja zaczynam wyć i jej się to podoba, ona zaczyna się śmiać, ona mnie nagradza, no to wtedy pies widzi. To jest coś, czego ona ode mnie chce. Więc za każdym razem, kiedy będziesz grała na flecie, twój pies po prostu zdecyduje, a dobra, to ja teraz powinienem być dla niej akompaniamentem. 03:21 Ale przecież nie każdy muzyk może chcieć dzielić się sceną i wolał, czy wolałaby, żeby gra na flecie była solo. Co zrobić, jeśli nie chcemy wzmacniać takiego psiego zachowania? 03:33 Jeżeli pies bardzo głośno wyje i chcemy, żeby on tego nie robił, to dużo lepiej go wtedy odizolować. Jeżeli mamy na przykład jakąś próbę... to warto jest poprosić na przykład mamę albo tatę, żeby w tym czasie poszli z psem na spacer. Wtedy nie będzie on wzmacniał potrzeby wycia. Jeżeli natomiast nam się to podoba, to jak najbardziej taki pies może przy nas być i bardzo ciężko powiedzieć, czy też na przykład będzie w stanie pies na tyle się uodpornić na nasze granie, że po prostu przestanie. 04:05 Raczej bym optowała za tym, żeby go po prostu odizolować. 04:09 Wycie jest zatem naturalnym, nieszkodliwym instynktem, które psom zostało w spadku po wilkach. Reagują w ten sposób nie tylko na fleta, ale też na inne instrumenty, czy na dźwięk przejeżdżającej karetki, w ogóle na wysokie tony. Sami możecie tak spróbować pogadać z waszymi psami. O tutaj próbujemy z moim synkiem pogadać z Jackiem. Uuuu! 04:31 Uuuu! 04:32 Uuuu! 04:34 Uuuu! 04:39 Coś nam odpowiada. 04:46 I mam nadzieję, że mówi nam miłe rzeczy. Dziękujemy Ci, Iris, bardzo. Ciekawe, czy następna kwestia poruszona przez Pole to także cecha na stałe wpisana w psie DNA. 05:00 Hej, jestem Pola i mam 6 lat. Chciałabym zapytać, dlaczego koty nie lubią się z psami? 05:10 Cześć Pola. Zadałaś bardzo ciekawe pytanie i myślę, że na to pytanie odpowiedzi szukają nie tylko dzieci, ale także dorośli. Psy są zwierzętami stadnymi. Koty są raczej zwierzętami, które są samodzielne, które są indywidualistami. Oczywiście koty też lubią inne koty, ale troszeczkę mniej niż psy. Dla psów stado to jest wszystko. I być może właśnie stąd wynikają te problemy. A to są problemy natury komunikacyjnej. Jeżeli popatrzymy sobie na psa, pies jest bezpośredni. 05:42 Pies chce tego kontaktu. Jest czasami natarczywy w kontakcie z kotem, którego pierwszy raz zauważa. O Rety, a co to jest? Czy to jest drugi pies? Czy to jest jakieś zupełnie inne zwierzę? Chciałabym do niego podejść. I pies machając ogonem, po prostu brykając chce, jako jeszcze młody, niezapoznany z kotem, do niego podbiec, na co kot mu odpowiada syczeniem. miauczeniem, ponieważ on odbiera taką postawę jako negatywną. Kot, który jest ostrożny, unikający, dystansujący. 06:13 Nie będzie mu się podobało to, że jakiś pies, który jest w jego oczach drapieżnikiem chce się zbliżyć. Kot będzie po prostu próbował uciekać. Czyli mamy tutaj do czynienia z dosyć sporymi różnicami w zachowaniu. To jak konkretnie wyglądają te odmienne sygnały? Bardzo prosty przykład. Psy merdają ogonem, kiedy są podekscytowane. Czasami, kiedy chcą też tego kontaktu z drugim psem, być może właśnie z kotem, być może z nami. A dla kota machanie ogonem oznacza, jestem zirytowany, nie podoba mi się, jak podejdziesz, zrobię Ci krzywdę. 06:49 Więc taki pies, który macha ogonem, podchodząc do kota, no tutaj mamy zgrzyt, trochę tak jakbyśmy chcieli rozmawiać. z osobą innej narodowości, nie znając jej języka. Stąd powstają właśnie te problemy, gdzie kot ucieka jak tylko widzi psa, a pies dlaczego zaczyna szczekać? Dlatego, że ekscytuje się tym, że kot zwiewa. Psy jako drapieżniki mają taką potrzebę. Jeżeli ja czegoś nie znam, a to mi ucieka, złapię, żeby się z tym zapoznać. Dlatego z ekscytacji Szczekają, podbiegają, próbują złapać. Oczywiście, takiego kota raczej złapać się nie da. 07:21 Natomiast musimy też pamiętać, że kot to zwierzę, który jest mały i musi na siebie uważać, ponieważ może paść ofiarą większego drapieżnika. Dlatego jeżeli on nie ma odpowiedniej socjalizacji, To będzie uciekał przed każdym psem, czasami przed każdym człowiekiem. Koty bywają bardzo płochliwe, jeżeli nie mają właśnie w tym okresie krytycznym zapewnionego kontaktu z innymi niż one zwierzętami. 07:45 Czyli przyjazna relacja. Kot-pies pod jednym dachem jest niemożliwa. Na szczęście wcale nie. 07:52 To nie jest nie do zrobienia, natomiast warto, żeby taki pies już był wcześniej przyzwyczajony do kotów i żeby widać było, że można powiedzieć jest dosyć spokojnym psem, który sobie poradzi w każdej sytuacji z innym zwierzęciem. Natomiast jeżeli chodzi o kociaka, koty od małego właśnie od kocięcia powinny być przyzwyczajone do widoku psów i wtedy jak najbardziej taka wielogatunkowa przyjaźń ma szansę zaistnieć. 08:15 Chociaż wiadomo, nie każdy pies z każdym kotem się polubi i czasami nie pomogą nasze chęci i wielokrotne próby. Jeśli z kolei nasz kot przyzwyczai się do naszego psa, to wobec obcych psów nadal zwykle zachowa daleko idącą ostrożność i bardzo dobrze dla własnego bezpieczeństwa. Dziękujemy Ci Polu. 08:38 A teraz przyjrzyjmy się kolejnym psim nawykom, które każdy właściciel czworonoga doskonale zna. Pyta Róża. 08:45 Hej Lamu, mam 12 lat, nazywam się Róża i bardzo chciałabym zapytać, dlaczego psy bardzo lubią lizać po rękach, po buzi i bardzo po prostu lubią lizać? 08:56 Róża, bardzo spodobało mi się to pytanie. One faktycznie po prostu lubią lizać, ale jest to spowodowane pewnymi zachowaniami, które mają swój początek w ewolucji psowatych. Psy są drapieżnikami, więc... są po to, aby przede wszystkim oczywiście przedłużać swój gatunek, ale też żeby polować. One dzięki temu żyją. I łańcuchowiecki, który im w tym pomaga, między innymi ma taki element, który się nazywa naukowo rozrywanie. Ale w tym elemencie mamy też lizanie. 09:28 I można powiedzieć, że ten element związany z jedzeniem też je uspokaja. Bo skoro już zdobyłem mój obiad, ja sobie teraz go spokojnie jem, to czuję się totalnie zrelaksowany. 09:40 Ja sobie zdaję sprawę, że jeśli się patrzy na malutkie pieski, puchate, z okrągłymi, niewinnymi oczkami, to trudno nam dostrzec w nich drapieżniki. Ale przodków się nie wyprą, wszystkie pochodzą od wilków. Zastanówmy się jeszcze nad tym, czym jest łańcuch łowiecki, o którym mówiła Zuza Ogrodowczyk. Otóż jest to wzorzec zachowań, dziedziczony z pokolenia na pokolenie. Zawiera w sobie kolejno ułożone kroki, pozwalające na schwytanie ofiary, którą kiedyś pies musiał złapać samodzielnie albo z towarzyszami. 10:10 I tak są to po kolei namierzanie, tropienie, pogoń, chwytanie, aż do konsumpcji. W wyniku hodowania psów i dostosowywania ich do naszych potrzeb ludzie wzmacniali albo wygaszali niektóre te zachowania. Na przykład u psów stróżujących wzmacniano umiejętność namierzania obserwacji i wygaszano dalszą sekwencję gonitwy. Takich niuansów jest mnóstwo, ale ostatecznie każdy pies je, więc lizanie wciąż kojarzy im się z relaksem. 10:35 I czasami niektóre psy, które czują się zestresowane, zaczynają lizać nam łokieć, przedramię, rękę, czasami nogę, żeby się uspokoić. Może to być związane z tym, że mamy do czynienia z niesfornym szczeniakiem, który dopiero się uczy regulować emocje i uczy się właśnie przez lizanie naszych dłoni, czy też nóg, czasami stóp. A może być tak, że mamy do czynienia z psem, dorosłym psem, którego coś akurat zafrasowało. wybuch petardy, czy na przykład jakaś śmieciarka, która przejechała za oknem. Pies się wystraszył, podbiegł do drugiej osoby i zaczął ją tak kompulsywnie, czyli tak nieprzerwanie lizać. 11:10 Lizanie jest też sygnałem ekscytacji. 11:13 Oczywiście przy powitaniach bardzo często mamy do czynienia z tym, że pies do nas podchodzi, czasami wskakuje, zaczyna nas lizać. No i ta ekscytacja jest właśnie czymś, co pies może zastopować poprzez uspokojenie się, czyli poprzez lizanie. Znowu to lizanie jest związane z uspokojeniem. Ojejko, jaka ekscytacja, przyszła moja ukochana róża, to muszę ją polizać teraz troszeczkę. Och, to sam się wyreguluje i wyluzuje. Poza tym, żeby było ciekawiej, żeby nie było tak prosto, niektóre typy lizania mogą być też związane z sygnałem przestań. 11:49 Nie czuje się komfortowo. Czasami jest tak, że jeżeli mamy interakcję z psem, czyli na przykład go głaszczemy i robimy to nie do końca w tej sytuacji, w której pies by chciał być dotykany, on odwraca głowę i zaczyna nas lizać po ręce. Najczęściej to jest kilka krótkich lizów i widzimy, że pies nie jest uśmiechnięty. I właśnie w ten sposób pies nam mówi, wiesz co róża, to było dla mnie za dużo, odsuń się albo ja po prostu sam odejdę. Więc jeżeli chcesz się przekonać sama, chcesz nauczyć się tego, kiedy psy liżą wtedy, kiedy są radosne i chcą się uspokoić, a kiedy są troszeczkę zdenerwowane i chcą się uspokoić, to musisz sobie zadać pytanie, kiedy się zdarzyła ta sytuacja, czy to Ty zaczęłaś tę interakcję. 12:36 Możesz też zrobić eksperyment, na przykład odsunąć się od psa, który Cię polizał. Jeżeli on do Ciebie podejdzie, podbije Twoją dłoń, dalej będzie zapraszał Cię w ten sposób do głaskania, to jak najbardziej on po prostu tego chce. Natomiast jeżeli on sobie po prostu odejdzie, to cudownie, bo on Ci powiedział, nie proszę, nie rób, a Ty powiedziałaś tym odejściem, jasne, nie ma sprawy, Max, to ja odchodzę. 12:58 Poza wyrażaniem emocji pies za pomocą lizania zbiera także o nas różne informacje. 13:04 Psy mają taki narząd, który się nazywa narządem Jakobsona. Już u psów raczej szczątkowy narząd. Myślę, że róża jako pewnie fanka zwierząt pomyślała sobie na przykład o wężach, które badają językiem różne powierzchnie i ten język zbiera zapach wąż. chowa język do pyska, dotyka narządu Jacobsona, który jest na podniebieniu i odczytuje, aha, ta mysz, którą chce upolować, poszła w tę stronę. Natomiast jeżeli pies w taki delikatny sposób dotyka nas językiem po powrocie, być może faktycznie szczytuje też z nas te zapachy. 13:41 Psi język i mnogość komunikatów, które przekazują nam na co dzień jest ogromna. Psy potrafią nam powiedzieć, że są niespokojne, że coś im się podoba albo nie, że mają ochotę się bawić albo, że wcale im się głaskanie w tym konkretnym miejscu nie podoba albo, że nawet się boją. 13:57 Warto jest studiować psiom komunikację, chociażby taką podstawową, żeby mieć świadomość tego, do jakiego psa możemy podejść, a do jakiego nie. No i na pewno zawsze warto się zapytać, jeżeli to jest obcy pies, czy możemy go pogłaskać. 14:10 Ważne codzienne sprawy. Za psie pytania bardzo dziękuję Iris, Poli i Róże. 14:15 Lamu, to my tu zadajemy pytania. 14:21 W odcinku pora na refleksję o przemijaniu. 14:25 Dlaczego ludzie żyją dłużej od psów? Filip pięć i pół lat. Jestem Amelka, mam trzy lata i trzy i pół i mam takie pytanie. 14:41 A dlaczego kotki żyją krócej i małe zwierzątka? 14:48 Odpowiada doktorantka Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, Sandra Kaźmierczak, wypytywana przez Sandrę, poznańską reporterkę Lamu. 14:56 Pieski bardzo szybko rosną w porównaniu z ludźmi. Bardzo szybko rosną, szybko dojrzewają, szybciej starają się dorosłe. Niektóre pieski mogą już po roku mieć własne dzieci, a taki człowiek po roku to tak, jak umie chodzić i coś parę słówek powiedzieć, to jest super. Bardzo dużo czasu potrzebujemy do tego, żeby osiągnąć dorosłość, a pieski muszą to zrobić niestety troszeczkę szybciej, są też od nas mniejsze. Przez to, że szybciej dorastają, to niestety też szybciej się starzeją. Przez to żyją niestety krócej. 15:28 I musimy pamiętać, że przez to, że nawet żyją krócej niż my, bardzo dużo radości i miłości dają do naszego życia. 15:34 Taka sama sytuacja jest w przypadku kotków. One też rosną szybciutko, a dzieci mogą mieć nawet zanim skończą rok. Ale Amelka pytała też o to, dlaczego krócej żyją ogólnie małe zwierzątka. To jest bardzo ciekawa obserwacja. Skąd się to bierze? 15:50 W biologii jest taka zależność, że im mniejsze jest zwierzątko, tym szybciej bije mu serduszko i wszystkie przemiany, które się dzieją w jego organizmie, szybciej zachodzą. No i niestety przez to, że szybciej bije serduszko, szybciej zachodzą przemiany, trawienie i inne funkcje życiowe, no to niestety takie małe zwierzątko szybciej, nie chcę tego powiedzieć, ale to powiem, troszeczkę się zużywa szybciej. Jakbyśmy porównali sobie na przykład taką myszkę, kotka i człowieka, to z tych trzech zwierzątek to człowiek żył najdłużej, kotek był gdzieś pośrodku, a myszka, która jest bardzo malutka, bardzo krótko żyje. 16:27 Słonie dożywają kilkudziesięciu lat, bo mają bardzo duże serducha, które wolno biją, wszystko zachodzi bardzo powoli, nawet w sumie są powolne tak jakby na nie spojrzeć. 16:38 A taki wielgachny wieloryb Wal Grenlandzki potrafi żyć 150 lat. Z kolei niejaki rekin polarny. Nawet trzymajcie się wszyscy 400 lat. A dzieckiem przestaje być po 150. Wszystko się zgadza. Wolno dorasta, to wolno się starzeje, bo jego serce bije bardzo powoli. Reporterka Sandra dopytuje właśnie o sprawy sercowe. 17:04 A przełóżmy to na człowieka. Człowiekowi też serce może bić bardzo szybko albo bardzo wolno. Od czego to zależy i jaki ma wpływ na nasz organizm? 17:12 To znaczy nawet jakbyśmy zobaczyli sobie noworodka albo małe dziecko, no to też im szybciej bije serducho niż człowiekowi dorosłemu. Szybciej serce nam bije też jak uprawiamy jakiś sport, bo więcej tlenu musi się dostać do naszych tkanek. 17:25 Ale wynikiem ostatecznie sportu jest to, że serce szybciej bije. Później wolniej. 17:30 A później wolniej. Tak, dokładnie. I też jest taka zasada, że jeżeli na przykład uprawiamy bardzo często sport, jesteśmy bardzo wysportowani i na przykład robimy jakieś bardzo duże aktywności, takie, które wymagają jakiejś dużej szybkości, podniesienia dużego ciężaru i przestaniemy to robić, to serce też osoby takiej wytrenowanej szybciej wraca do tego normalnego tempa. I to znaczy, że ktoś jest naprawdę bardzo zdrową osobą, że potrafi tak mu się wyciszyć. A jak ktoś... dużo nie ćwiczył i nagle przebiegnie 20 metrów, to do serducho nie chce się po prostu uspokoić. 18:01 Sport to zdrowie, po prostu to jest fakt i trzeba wstać z tej kanapy. Filipowi i Amelce bardzo dziękujemy i choć koty mogłyby nam pozazdrościć dłuższego życia, to one mają umiejętność, której my, choćbyśmy bardzo próbowali, nigdy się nie nauczymy. Choćby taką, o którą pyta Gaja. 18:19 Mam na imię Gaja i mam 9 lat i mam pytanie. Dlaczego kotu świecą się w nocy oczy? 18:30 Witaj, Gaju. Bardzo fajne pytanie. Jak byłam w Twoim wieku, też się nad tym zastanawiałam, jak widziałam kotki biegające wieczorami po podwórku. Otóż tak naprawdę nie świecą mu się oczy w nocy. To tak naprawdę jest odbite światło albo z jakiejś latarki, z lampki albo światło księżyca. Koty mają w oczach takie coś, nazywa się to błona odblaskowa i to powoduje, że światło, które wchodzi do oka kota odbija się jeszcze raz i jest kierowane jeszcze raz do tego oka tak, żeby zwiększyć ilość światła, przez co kot dużo lepiej widzi w ciemności niż my ludzie. 19:07 Więc może sobie w nocy spokojnie polować na jakieś myszki. 19:11 Taka błona odblaskowa działa więc jak wzmacniające lustro. Podobnie świecą oczy lwom czy tygrysom, ale też naszym pieskom, choć w mniejszym stopniu również jeleniom czy sowom. Im wszystkim jest to potrzebne, żeby lepiej widzieć w nocy, bo my ludzie jesteśmy w tym, prawdę mówiąc, naprawdę kiepscy. Dziękujemy Ci Gaju i przechodzimy do pytania Kuby, który pyta o ssaki, które z wyglądu są jednocześnie urocze i wojownicze. 19:37 Cześć, mam dla mnie Kuba, mam 8 lat, mam pytanie. 19:41 Cześć Kuba, fajne pytanie. Jerze są bardzo fajnymi zwierzakami. No i generalnie jeże nie są za szybkie i są dość małe. Więc jeżeli nie są za szybkie, to jeżeli mają jakiegoś drapieżnika, który by chciał chętnie na nie zapolować, no to tak za szybko nie uciekną przed nim. Więc kolce to są takie trochę przekształcone nasze włosy. Są zbudowane z tej samej substancji co nasze włosy, czyli z keratyny, ale są ostrzejsze. Jak jeżyki się rodzą i są bardzo malutkie, to te kolce są takie ledwo widoczne i są bardzo miękkie, bo by mogły zrobić po prostu krzywdę mamie, ale z czasem one się robią właśnie takie twarde, ostre. 20:20 Twarde i ostre, a w dodatku na jednym jeżu jest ich nawet kilka tysięcy. 20:25 Więc jeżeli jeż sobie gdzieś tam spokojnie tupta i poluje sobie na jakąś drzownicę, a jakiś powiedzmy lis ma ochotę zjeść takiego jeża, to ten jeżyk się nastrasza, robi się w taką kuleczkę i odstrasza takiego lisa, bo lis nie chce być pokaleczony takimi kolcami. 20:41 Kolce są zatem taką koszulką ochronną, zbroją dla jeża. Pamiętajcie, że możecie się jeżom przyglądać, ale nie starajcie się ich głaskać. Raz, że można się ukłuć, a dwa, że nie ma ich co niepokoić. Dziękujemy Kubo. 21:05 W tej części pora na pytania związane ze zwierzętami, które budzą dużo emocji. Niektórych niepokoją, niektórzy boją się, że te zwierzęta w czasie lotu mogą wpaść i wplątać się nam we włosy. 21:22 Nietoperze, latające ssaki i nie, nie trzeba się obawiać, że w nas wlecą, nie mają w tym absolutnie żadnego interesu. O nietoperze pyta Aleks, a odpowiada dr Andrzej Węgiel z Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Nietoperzy. 21:39 Mam na imię Aleks i mam 8 lat i mam pytanie, dlaczego nietoperzy nie widzą? 21:43 Aleksie? Yetoperze mają normalnie oczy i wbrew opinii, że są ślepie, jednak widzą. Ponieważ są jednak zwierzętami nocnymi, do poruszania się w przestrzeni, w ciemności, zdrowy jest mało przydatny, dlatego wykorzystują tzw. echolokację. Wysyłają ultradźwięki, dźwięki niesłyszalne dla ludzi, które odbijają się od przeszkód. Wracają do nich w postaci echa i pozwalają im zlokalizować przeszkody i sprawnie je omijać. 22:17 Natomiast wzrok wykorzystują na przykład do tego, żeby sprawdzić czy już jest ciemno i mogą wylecieć ze swojej kryjówki. 22:26 Oczywiście wyobraziłam sobie, jak mama nietoperz woła do dzieci nietoperków. Wstawać, wylatywać, kto to słyszał, popatrzcie jak już jest ciemno za oknem. W sumie, kto tam wie, co one tam sobie mówią w swoim nietoperzem języku. Właśnie, a propos wstawania i spania, pyta Dorota. 22:44 Cześć, nazywam się Dorota, mam 9 lat. Dlaczego nietoperze śpią do góry nogami? 22:50 Doroto, nietoperze... w podróżnieniu do wielu innych zwierząt, odpoczywając, nie leżą na ziemi, nie siedzą na gałęziach jak na przykład ptaki, lecz wiszą podwieszone do stropu, do ściany swojej kryjówki, głównie po to, żeby unikać ataku drapieżników. Ponieważ ich przednie kończyny, ich ręce są przekształcone w skrzydła, przyczepiają się nogami. W ten sposób głowa jest na dole. 23:22 Tak jak człowiek, który podwiesi się do drążka na nogach, jest też głową w dół. 23:29 No tak, ale długie wiszenie do góry nogami na drążku nie jest przyjemne, bo wtedy dużo krwi spływa nam do głowy i zaczyna się nam robić po prostu niedobrze. To jak to jest, że nietoperzom jest w tej pozycji wygodnie? 23:43 Nietoperze mają specjalnie zbudowany swój krwioobieg tak, że są przystosowane do innych ciśnień. To po prostu to jest dla nich naturalne. Dla nas naturalne jest, czy głowa jest u góry, dla nich naturalne jest odwrotna pozycja. 23:56 Czyli gdyby nietoperki bawiły się jak ludzkie dzieci, to na trzepakach stawałyby głową do góry. Na to wychodzi. A co to takiego trzepaki? Zapytajcie rodziców, łezka im się zakręci w oku. Okej, ale podrążmy temat. Jak to jest, że te nietoperze sobie śpią wisząc do góry nogami i co, nie muszą tego jakoś ćwiczyć, ich nogi są napięte czy rozluźnione? Zastanawiamy się wspólnie z Erykiem. 24:21 Czemu nietoperz nie spadł jak śpi? Eryk pięć lat. 24:25 Eryku, nietoperze mają wbudowany w swoje stopy specjalny mechanizm, który działa w ten sposób, że ich pazurki stają się haczykami. Jeżeli nietoperz jest podwieszony na stropie, w suficie swojej kryjówki, na przykład jaskini, wtedy nie angażuje mięśni, i wisząc może odpoczywać, może spać. Może tak przebywać przez wiele godzin, a nawet wiele tygodni podczas snu zimowego. 24:56 W odróżnieniu na przykład do ludzi, jeżeli człowiek wisi na drążku, już po kilku minutach męczy się i musi zaskoczyć. 25:04 Jak zwykle ewolucja znakomicie to wszystko zorganizowała, oczywiście metodą prób i błędów. Dziękujemy za pytania o nietoperze, Erykowi, Dorocie i Aleksowi. 25:15 Letnia Akademia Młodych Umysłów, to my tu zadajemy pytania. 25:21 Były pytania o istoty naziemne, latające, a teraz dzięki pytaniu Elizy zajrzymy do wody. Odpowie prof. Tomasz Kakareko z Instytutu Biologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. 25:32 Jestem Eliza, mam 6 lat i zastanawiam się, czy ryby mogą utonąć. 25:41 Witaj, Elizo. Żeby odpowiedzieć na to pytanie, warto uzmysłowić sobie, co my rozumiemy przez utonięcie. W słowniku języka polskiego znalazłem takie wyjaśnienie, że utonąć to znaczy stracić życie skutek całkowitego zanurzenia się w wodzie i uduszenia się. Przyczyną jest tutaj zanurzenie się w wodzie. Zacznijmy od tego, że w wodzie tak samo jak w powietrzu zresztą jest bardzo ważny dla życia niewidzialny składnik. 26:21 I ludzie i ryby, żeby mieć siłę np. do pływania ryby albo do biegania ludzie, muszą stale pobierać tlen z otoczenia. Nasze płuca nie potrafią pobierać tlenu z wody. Dlatego jeśli woda dostanie się do naszych płuc, człowiek nie może oddychać. Ryby z kolei mają skrzela i dzięki nim potrafią pobierać tlen z wody. Zatem całkowite zanurzenie w wodzie nie powoduje ich utonięcia. 26:51 Czyli odpowiedź brzmi – nie, ryba nie może utonąć, ale… Ale, tu uwaga, może w wodzie udusić się. 26:59 Ryby mogą udusić się w wodzie na przykład wtedy, gdy jest za mało tlenu, gdy jest zbyt spłaty przepływ wody w skrzelach, lub gdy ryby są chore. Skrzela są bardzo ważne. Woda musi je obmywać, żeby ryba mogła pobierać z wody tlen. Większość ryb porusza specjalnymi częściami przy głowie. Nazywają się one wieczka skrzelowe. Jeśli przyjrzysz się rybie w akwarium, możesz zobaczyć, że te wieczka cały czas się poruszają. Otwierają się, uchylają i zamykają. 27:29 Dzięki temu ryba przepycha wodę przez skrzela i oddycha. Niektóre ryby Na przykład niektóre rekiny muszą cały czas być w ruchu, czyli pływać, żeby oddychać. 27:42 Ale jak to tak w ruchu cały czas? Czy to oznacza, że rekin nie może nawet na chwilę pójść, czy raczej popłynąć, spać albo zwyczajnie odpocząć? 27:51 To bardzo dobre pytanie, bo takie rekiny też potrafią odpoczywać, tylko że w specjalny sposób. Niektóre z nich płyną wtedy bardzo powoli lub ustawiają się w takich miejscach, gdzie woda sama płynie. I spełniony jest właśnie ten warunek, to znaczy dzięki temu woda nadal przepływa przez ich skrzela. Mają otwarte oczy, delikatnie się poruszają, a jednocześnie śpią. Inne rekiny potrafią różnymi częściami ciała tłoczyć wodę do skrzeli. Mogą spoczywać na dnie albo być bez ruchu. 28:23 Także nie wszystkie rekiny muszą się stale poruszać. 28:26 Przeciekawe. Dziękujemy Elizo. Kolejne pytanie napłynęło od Carmen. Stawi mu czoła dr Iwona Pawliczka-Welpawlik ze stacji morskiej w Helu. 28:36 Cześć, nazywam się Carmen, mam 10 lat i moje pytanie to czemu delfiny są takie inteligentne? 28:43 Carmen, bardzo ciekawe pytanie, które świadczy o tym, że przede wszystkim ty wiesz, co to znaczy być inteligentnym, a inteligencja ogólnie rozumiana jest jako zdolność do uczenia się, ale oczywiście jednocześnie zastosowaniem tej wiedzy, której się nauczy dany gatunek czy dany osobnik. I delfiny, ponieważ wróciły w swojej ewolucji z lądu do morza i musiały się przystosować jako ssaki lądowe do bardzo ciężkiego życia w wodzie, gdzie nie ma tlenu, gdzie jest bardzo ciemno, gdzie działa wysokie ciśnienie, na ciało, na układ krążenia i do tego wykształciły jeszcze sposób porozumiewania się za pomocą echolokacji, za pomocą dźwięków. 29:40 To jest również bardzo skomplikowany aparat czy system, który wymaga od delfinów specjalnych struktur w mózgu, które właśnie pozwalają im na szczegółową analizę tych dźwięków. 29:56 Delfiny mają duży mózg w stosunku do masy swojego ciała, ale nie jest to jedyne kryterium, które mówi o inteligencji zwierzęcia. 30:03 Ale również bardzo się liczy struktura mózgu. Struktura, która może być bardziej gładka, bardziej pofałdowana. Duże mózgi mają na przykład szympansy, ludzie również w porównaniu ze swoją masą. I to co łączy te wszystkie zwierzęta w tym człowieka jako ssaka jest to, że długo żyją, że długo wychowują swoje potomstwo, że formują bardzo stabilne rodziny czy stada, bardzo dobrze się komunikują. 30:35 aż w końcu, że wyrażają swoje przeróżne emocje, od radości po smutek czy żal. Są takie dwie struktury w naszych mózgach również, w mózgach innych ssaków, również delfinów. Jedną z nich jest Móżdżek, który odpowiada za ruch, za stabilizację i utrzymanie odpowiedniej pozycji ciała i koordynacja ruchów podczas pływania. A drugą taką częścią mózgu, która jest obecna u wszystkich ssaków, ale właśnie u delfinów jest bardziej nawet rozwinięta niż u człowieka. 31:14 Chora mózgowa odpowiada za zmysły, za funkcje poznawcze, czyli zdolności do rozpoznawania terenu, do rozpoznawania swoich ofiar, ale także pozwala na kontrolę ich zachowania. 31:30 To właśnie te dwie struktury pozwalają na doskonałą analizę tego, co przez oczy czy uszy dociera do mózgu delfina. A tak złożony mózg pozwala na skomplikowany system komunikacji i wzajemnego rozpoznawania się. Tak jest. Dla nas wszystkie delfiny wyglądają mniej więcej tak samo, ale one między sobą doskonale wiedzą, kto jest kto. 31:51 Mówi się nawet, że każdy z delfinów ma jakby swój własny, może nie język, ale sposób wypowiedzi. Tak jak my ludzie rozpoznajemy się po tonie głosu, po sposobie wymowy, tak samo delfiny rozpoznają siebie nawzajem właśnie po tych specyficznych różnych gwizdach, klikach, wszystkich sygnałach, których używają. 32:22 Delfiny rozpoznają się też w lustrze, co uznaje się za dowód na ich samoświadomość, to znaczy, że wiedzą, że są tym konkretnym delfinem, a nie innym. 32:30 Potrafią też grupowo polować w sposób niezwykle skoordynowany, z podziałem na rolę wszystkich osobników. Potrafią też wykorzystywać tak zwane zasłony bąbelkowe, czyli poprzez wypuszczanie powietrza pod wodą robią takie zasłony, które mają za zadanie zagonić na przykład ławicę ryb w jedno miejsce, no i wtedy grupa cała delfinów ucztuje na takiej ławicy. 32:57 Niewątpliwie są więc bardzo inteligentne, a zawdzięczają to jakżeby inaczej swojemu mózgowi. Dziękujemy Ci, Carmen. 33:07 Lamu, to my tu zadajemy pytania. 33:09 Delfiny zaciekawiły też Julię. 33:12 Cześć, jestem Julka. Mam 9 lat. Chciałabym zapytać, czemu delfiny wyskakują z wody? 33:19 Julka, to jest naprawdę bardzo ciekawe pytanie. Ma mnóstwo odpowiedzi wyskoki delfinów z wody. Kojarzymy je z takimi wysokimi, bardzo imponującymi wyskokami. Te wyskoki są tylko jednym z typów wyskoków, których używają delfiny. Badacze przypisują różnym wyskokom bardzo różne funkcje. Delfiny jako zwierzęta bardzo inteligentne, są jednocześnie bardzo figlarne, bardzo skłonne do zabaw, żyją w tych swoich bardzo zorganizowanych stadach, ale są tam też różne grupy, na przykład grupy nastolatków, grupy dorosłych samic, które wychowują swoje potomstwo, grupy dojrzałych. 34:05 samców już spokojnych i bardziej stonowanych w zachowaniu, ale te najmłodsze osobniki, one również ze sobą bardzo lubią się bawić, ale też trochę konkurują ze sobą właśnie, żeby pokazać, który wyżej potrafi wyskoczyć, który potrafi zrobić więcej salt w powietrzu. Więc ta rola, jeśli widzimy faktycznie wysoko wyskakujące delfiny, czasami równocześnie wyskakujące w jakichś takich układach akrobatycznych, no to możemy na pewno przypisać takie wyskoki właśnie tym zabawom i jakby nauce koordynacji potem przy wspólnych polowaniach. 34:42 Ma to sens. W końcu pod wodą nie ma żadnych lalek ani pluszaków, a bawić się jakoś trzeba. 34:47 Ale takie na przykład wyskoki w górę i przede wszystkim spadanie wtedy z dużą siłą do wody również przypisuje się im taką funkcję, że czyszczą skórę delfinów. Czyszczą ją na przykład z bardzo różnych organizmów, które te skóre porastają. Są na przykład takie niewielkie rybki nazywane podnawkami, które lubią się przyssać do skóry delfina i na przykład podróżować ich kosztem. Ale są to też różne pasożyty, jak na przykład wszy. 35:21 Delfin się przecież nie podrapie, więc musi znaleźć jakiś sposób na zrzucenie z siebie takich niechcianych pasożytów. Delfiny potrafią też skakać nisko, tuż nad wodą. Robią wtedy ślizgi, niemalże jak pędzące łódki, które ledwo dotykają falu. 35:35 Takie wyskoki służą delfinom do zwiększenia prędkości. Wyskakując z wody, one pozbywają się tego oporu wody, który oczywiście jest większy niż w powietrzu. W związku z tym pozwala im to na szybsze przemieszczanie się, szczególnie w sytuacjach, kiedy właśnie polują na rybę. 35:56 Inne wyskoki wysoko i na dłużej podejrzewa się, że pozwalają delfinom na taki rzut okiem na powierzchnię wody z lotu ptaka, mówiąc popularnie, że dzięki temu mogą dostrzec jakieś przeszkody w wodzie, czy na przykład ptaki, które żerują na rybach. Dzięki czemu mogą rozpoznać, gdzie jest miejsce bogate w ryby i się na przykład tam skierować na polowanie. 36:23 Czyli to trochę jak z nami biegamy często, bo chcemy, bawimy się, a nasi przodkowie biegali, bo musieli na przykład, żeby upolować zwierzynę. Wcale nie jesteśmy tacy inni od innych zwierząt, szczególnie ssaków. Podskoki u nas też mogą być wielofunkcyjne. Możemy na przykład skakać dla zabawy, ale możemy też sprawdzić co jest za płotem. Być może gdybyśmy wyewoluowali nieco bardziej w stronę kangurów, to podskakiwanie byłoby naszym domyślnym sposobem poruszania się? Ciekawe. 36:54 Dziękujemy Ci Julio, a skoro już o takich fantastycznych scenariuszach mowa, to posłuchajmy pytania Poli, na które odpowie dr Mikołaj Kaczmarski z Katedry Zoologii Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. 37:05 Cześć, nazywam się Pola, mam 10 lat i chciałabym się dowiedzieć, czy smoki mogłyby istnieć? 37:13 Smoki to wytwory naszej fantazji wyobraźni, które powstały już bardzo dawno temu. Chyba trochę dlatego, że nie do końca rozumieliśmy otaczający nas świat. Widzieliśmy dziwne zwierzęta, które pojawiały się znikąd i znikały też bardzo często i jeszcze szybciej, niż zdążyliśmy je zaobserwować. Ludzie opowiadali sobie o nich. Te bajkowe smoki są zazwyczaj duże, zioną ogniem i zazwyczaj latają. Może zastanówmy się, czy to jest w ogóle możliwe. Rozpoczynając od ognia, nie ma zwierząt, które były w stanie by produkować substancje łatwopalne, które następnie zapalałyby się i mogłyby zionąć ogniem. 37:52 To jest mit i to jest zupełnie niemożliwe. Natomiast jeżeli chodzi o latanie, no to tutaj już zaczynają się pewne możliwości. Duże, pokryte łuskami gady, czy przodkowie tych gadów, one jak najbardziej w przyszłości mogły mieć takie umiejętności. Odnajdujemy kości dinozaurów, odnajdujemy kości pterozaurów, które rzeczywiście posiadały możliwość latania. 38:16 Z tym, że te zwierzęta zawsze charakteryzowały duże skrzydła, ale ciało niewielkich rozmiarów. 38:21 Z tego powodu, że grawitacja na Ziemi i prawa fizyki powodują, że taki bajkowy smok nie byłby w stanie latać, nie posiadając bardzo dużych skrzydeł, a to byłoby niemożliwe tak naprawdę fizjologicznie. Czym większy smok, tym te skrzydła musiałyby być naprawdę potężne, a to po prostu jest niewykonalne. 38:41 Natomiast jeśli porzucimy bajkowe wyobrażenie wielkiego latającego smoka, to okaże się, że smoki owszem, istnieją. 38:49 Latające smoki to na przykład agamy z rodzaju draco, które żyją w Azji, natomiast one są bardzo małe, one mają około dwudziestu kilku centymetrów, ich lot jest lotem szybowcowym, one skaczą między drzewami szybując i często trafiając bardzo precyzyjnie w miejsce, w którym mają potrzebę się znaleźć, także te latające smoki wśród dzisiejszych gadów odnajdujemy. 39:10 Agamy z rodzaju draco mają piękne ciało o długości około 20 centymetrów, skrzydła, długi ogon, ale co ciekawe smocze skojarzenia budzą również zupełnie inne pod względem prezencji trzymetrowe warany z komodo. 39:23 Czasami mówimy jako o smokach z komodo, są to jedne z największych współcześnie żyjących jaszczurek, osiągając do trzech metrów długości ponad 160 kilogramów, mają naprawdę taki smoczy charakter i smoczy wygląd. 39:37 Historycznie marzenia i opowieści o latających smokach były pobudzane odnajdywaniem ogromnych kości dinozaurów w różnych miejscach na świecie. Wtedy jeszcze nie wiedziano dokładnie co takiego się odkrywa. Co ciekawe opowieści o smokach różnią się w zależności od kultury, z której pochodzą. 39:54 Kiedy spojrzymy do kultury chińskiej, skąd większość smoków pochodzi, to wszystkie te starochińskie smoki nie mają skrzydeł, więc tutaj jednak te skrzydła, one dopiero pojawiły się u smoków europejskich, które gdzieś tam latają w poszukiwaniu księżniczek i walczą z rycerzami. Chociaż smoki też nie zawsze były kojarzone źle. Smoki są źle kojarzone przede wszystkim w kulturze europejskiej, natomiast w kulturze azjatyckiej, skąd się wywodzą, to są raczej zwierzęta czy organizmy takie opiekuńcze, które gdzieś tam wspierają człowieka w codziennym trudzie. 40:23 Ale gdyby rzeczywiście miał istnieć smog, jakiego znamy z bajek, kilku albo kilkunastometrowej długości z umiejętnością latania, to jak duży musiałby być? 40:34 Te skrzydła by musiały być naprawdę bardzo, bardzo duże. Proszę spojrzeć na samoloty, jak duże skrzydła musi mieć samolot, żeby szybować. A pamiętajmy, że samolot to nie tylko skrzydła, ale to także potężne silniki, także silniki. moglibyśmy skalować takiego smoka do samolotu i on musiałby być znacznie, znacznie większy od największych samolotów. 40:56 Sama już nie wiem, czy to dobrze. Chciałoby się takiego smoka zobaczyć, ale gdyby miał lecieć nad naszym miastem, zionąć ogniem, no to ja nie wiem. To może lepiej niech zostanie w bajkach. Dziękujemy Ci, Polu. 41:09 I to już wszystko w trzecim odcinku LAM-u sezonu 2026. Dziękujemy za wszystkie pytania i odpowiedzi. Nagrania do tego odcinka przygotowały Anna Radwan-Żbikowska i Sandra Soluk. Montaż Sandra Soluk, edycja dźwięku i grafiki Filip Pachla. W kolejnym odcinku zupełnie zmienimy temat. Wśród pytań między innymi... 41:27 Skąd się bierze woda w szklanie? Jak ludzie wycielali pryty dawno, dawno temu? 41:35 Kto po raz pierwszy zrobił czekoladę? 41:39 Oj, będzie się działo. Do usłyszenia. 41:42 Letnia Akademia Młodych Umysłów. To my tu zadajemy pytania.